Қазақстандағы дайын бизнес және франшиза нарығы 2026: ресми деректерден не белгілі, роялти мен өтелім тәуекелдері

Қысқаша жауап

Қазақстанда франшиза нарығы мен дайын бизнесті сату мәмілелерінің ресми статистикасы жоқ: Ұлттық статистика бюросы франчайзингтік нүктелер санын да, жабылған франшизалардың үлесін де, сатып алынған компаниялардың өміршеңдігін де жарияламайды. Қазақстан үшін «франшизалардың X%-ы бірінші жылы жабылады» түріндегі сандар ашық дереккөздермен расталмайды.

Ресми өлшенгені: 2026 жылғы 1 тамызда Қазақстанда 554 900 заңды тұлға тіркелген, оның 445 675-і жұмыс істеп тұр, 58 096-сы тарату процесінде — 10,5% (ҰСБ). Жұмыс істеп тұрған ШОБ субъектілерінің саны 2025 жылғы 1 желтоқсандағы 2 198 251-ден 2026 жылғы 1 тамызда 1 979 527-ге дейін азайды. Бұл азаю жабылу толқынымен емес, негізінен ЖК-лардың өзін-өзі жұмыспен қамтығандар режиміне өтуімен байланысты (№4 зерттеу).

Франчайзинг 2002 жылғы ҚР «Кешенді кәсіпкерлік лицензия (франчайзинг) туралы» Заңымен реттеледі: шарт жазбаша нысанда жасалады, ал шарттың өзін міндетті мемлекеттік тіркеуді заң белгілемейді. Duna.kz есептері модельдің басты тәуекелін көрсетеді: операциялық маржа 10% болғанда түсімнен 5% роялти нүкте пайдасының жартысын алады.

Негізгі сандар

Көрсеткіш	Мәні	Дерек түрі және дереккөз
Тіркелген заңды тұлғалар, 01.08.2026	554 900	Ресми: ҚР СЖРА ҰСБ
Жұмыс істеп тұрған заңды тұлғалар, 01.08.2026	445 675	Ресми: ҚР СЖРА ҰСБ
Тарату процесіндегі заңды тұлғалар, 01.08.2026	58 096 (10,5%)	Ресми: ҰСБ; үлес — Duna.kz есебі
Жұмыс істеп тұрған ШОБ субъектілері, 01.12.2025 → 01.08.2026	2 198 251 → 1 979 527	Ресми: ҰСБ
ШОБ азаюындағы ЖК үлесі, 12,2025–04,2026	99,1%	ҰСБ деректері бойынша Duna.kz бағалауы, №4 зерттеу
Франшизалар саны мен өміршеңдігінің ресми статистикасы	жарияланбайды	ҰСБ: ашық деректер — белгілі бір күнгі субъектілер қоры, когорталарсыз
Маржа 10% болғанда түсімнен 5% роялти алатын пайда үлесі	50%	Duna.kz есебі (арифметика, нарықтық бақылау емес)
2026 жылғы ҚҚС мөлшерлемесі, оның ішінде роялти бойынша бейрезидент үшін ҚҚС	16%	Ресми норма: ҚР Салық кодексі, 503-бап

Бизнестің жабылуы туралы ресми статистика не дейді

Ұлттық статистика бюросы когорталардың тағдырын емес, белгілі бір күнгі субъектілер қорын жариялайды: белгілі бір жылы ашылған компаниялардың қаншасы бірінші немесе үшінші жылға дейін жеткенін ашық деректермен есептеу мүмкін емес (толығырақ — №4 зерттеу). Сондықтан Қазақстан бойынша «франшизалардың өміршеңдігі» немесе «сатып алынған бизнестің өміршеңдігі» ресми дереккөздерден шығарылмайды.

Көрсеткіш, ҰСБ	Мәні	Күні
Жұмыс істеп тұрған ШОБ субъектілері	2 198 251	01.12.2025
Жұмыс істеп тұрған ШОБ субъектілері	2 068 980	01.04.2026
Жұмыс істеп тұрған ШОБ субъектілері	1 979 527	01.08.2026
Жұмыс істеп тұрған ЖК субъектілері	1 595 909	01.08.2026
Тарату процесіндегі заңды тұлғалар	58 096	01.08.2026

Duna.kz есебі бойынша, 2025 жылғы 1 желтоқсаннан 2026 жылғы 1 сәуірге дейін жұмыс істеп тұрған ШОБ субъектілерінің саны 129 271-ге азайды, оның 99,1%-ы ЖК-ларға тиесілі. ҰСБ бұл азаюды ЖК-лардың жаңа Салық кодексімен 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап енгізілген өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға арналған арнаулы салық режиміне өтуімен байланыстырады. 2026 жылғы 1 тамызға қарай шыңнан азаю 218 724 субъектіні, яғни 9,9%-ды құрады.

Қорытынды: 2026 жылы ШОБ санының төмендеуін дайын бизнестің немесе франшизалардың «жабылу толқыны» деп оқуға болмайды. Неғұрлым тұрақты көрсеткіш — тарату процесіндегі заңды тұлғалардың үлесі: 2026 жылғы 1 тамызда тіркелгендердің 10,5%-ы. Бұл жылдық жабылу ағыны емес, жинақталған қор.

Франчайзинг туралы заң нені белгілейді

Қазақстанда франчайзинг ҚР 2002 жылғы 24 маусымдағы № 330-II «Кешенді кәсіпкерлік лицензия (франчайзинг) туралы» Заңымен реттеледі. Заң мәтіні бойынша:

• Шарттың мәні (10-бап). Лицензиар сыйақы үшін лицензиатқа ерекше құқықтар кешенін береді: фирмалық атауды, қорғалатын коммерциялық ақпаратты, тауар белгісін және басқа объектілерді. Шарт лицензиардың тұрақты басқарушылық және техникалық көмегін әрі бақылауын көздей алады.
• Нысаны (11-бап). Шарт жазбаша нысанда, белгілі бір мерзімге немесе мерзімсіз жасалады. Шарттың өзін міндетті мемлекеттік тіркеуді заң белгілемейді.
• Құқықтарды тіркеу (9-бап). Егер зияткерлік меншік объектісі Қазақстанда тіркелмесе, оны тіркеу және шарт бойынша беру тараптардың қалауы бойынша жүзеге асырылады. Сондықтан франшиза сатып алушыға тауар белгісінің Қазақстанда тіркелгенін тексеру маңызды.
• Лицензиардың міндеттері (15-бап). Техникалық және коммерциялық құжаттаманы беру, оқыту мен кеңес беру, лицензиаттың құпия ақпаратын жария етпеу.
• Шартқа дейінгі ақпарат (18-бап). Шарт жасалғанға дейін лицензиар әлеуетті лицензиатқа құқықтар кешені туралы мәліметтерді береді. Заң бұл ақпараттың құпиялылығын қорғайды, бірақ желінің қаржылық көрсеткіштерін міндетті түрде ашуды белгілемейді.

Шетелдік франчайзерге төлеу кезіндегі салықтар. ҚР Салық кодексінің 459-бабына сәйкес, егер сатып алушы Қазақстанда қызмет етсе, зияткерлік меншік объектілерін пайдалану құқықтарын беру Қазақстанда көрсетілген болып есептеледі. ҚҚС төлеуші үшін бұл 16% мөлшерлемемен салық салынатын бейрезиденттен қызмет сатып алу айналымы (454, 503-баптар). Бейрезиденттің кірістеріне төлем көзінен салынатын салық кіріс түріне және қосарланған салық салуды болдырмау туралы шартқа байланысты — мөлшерлемені нақты шарт үшін нақтылау қажет.

Түсімнен роялти: франчайзер пайданың қанша бөлігін алады

Франчайзинг шарттарында роялти көбіне пайдадан емес, түсімнен есептеледі. Қазақстанда шарттардың қандай үлесі осылай құрылғанын ешкім өлшеген жоқ. Бірақ мұндай схеманың салдары арифметикалық түрде есептеледі.

Duna.kz есебі: роялти алатын операциялық пайда үлесі = роялти мөлшерлемесі / роялтиге дейінгі операциялық маржа.

Түсімнен роялти ↓ / роялтиге дейінгі операциялық маржа →	10%	15%	20%	30%
3%	30,0%	20,0%	15,0%	10,0%
5%	50,0%	33,3%	25,0%	16,7%
7%	70,0%	46,7%	35,0%	23,3%

Маржа 10% болғанда түсімнен 5% роялти пайданың жартысын, 7% роялти — 70%-ын алады. Маржа 30% болғанда сол 5% — пайданың алтыдан бір бөлігі ғана. Түсімнен роялти маржасы төмен бизнес үшін ең қауіпті — қоғамдық тамақтану, бөлшек сауда, тапсырыс беру пункттері. Шартқа қол қоймас бұрын бұл кестені франчайзер презентациясындағы маржамен емес, өз маржаңызбен қайта есептеген жөн.

Кестедегі маржа мен роялти мөлшерлемелерінің мәндері — есептеуге арналған сценарийлер, Қазақстан нарығының өлшенген көрсеткіштері емес.

Өтелімді стресс-тесттен өткізу: Duna.kz есебі

Өтелу мерзімі = салым (CAPEX) / ай сайынғы операциялық пайда. Қазақстандағы франшизалардың нақты өтелу мерзімі туралы деректер жоқ, сондықтан төменде — нарықтық бақылау емес, қаржылық модельдің екі қатесіне сезімталдықты тексеру: салымның артық жұмсалуы және пайданың жоспардан төмен болуы. Бастапқы нүкте — уәде етілген 12 ай өтелім.

CAPEX артық шығыны ↓ / пайданың төмендеуі →	0%	25%	50%
0%	12 ай	16 ай	24 ай
25%	15 ай	20 ай	30 ай
50%	18 ай	24 ай	36 ай

Формула: мерзім = 12 × (1 + артық шығын) / (1 − пайданың төмендеуі). 25% артық шығын және жоспардан төрттен бірге төмен пайда 12 айды 20 айға айналдырады; 50% артық шығын және екі есе төмен пайда — 36 айға.

Неліктен пайда түсімнен күштірек төмендейді. Тұрақты шығыстар (жалдау, еңбекақы қоры, ең төменгі роялти) түсіммен бірге азаймайды. Мысал: айнымалы шығыстар — түсімнің 50%-ы, тұрақтылары — 35%, маржа — 15%. Егер түсім жоспардан 10%-ға төмен болса, пайда бұрынғы түсімнің 10,0%-ын құрайды, яғни үштен бірге азаяды; 20%-ға төмен болса — 5,0%-ға дейін, яғни үштен екіге төмендейді. Мысалдағы шығыс үлестері — көрнекілік үшін алынған болжамдар.

Дайын бизнес пен франшизаны сатып алар алдында қалай тексеру керек

1. Сатушының заңды мәртебесі. Компанияның жұмыс істеп тұрғанына және тарату процесінде емес екеніне көз жеткізу: Қазақстанда мұндай заңды тұлғалар 58 096, немесе тіркелгендердің 10,5%-ы (ҰСБ, 01.08.2026).
2. Тәуелсіз деректер бойынша түсім. Мәлімделген түсімді сатушының басқарушылық кестесімен емес, банк үзінділерімен және фискалдық деректермен салыстыру.
3. Жалдау. Жалдау шартының мерзімі мен талаптарын тексеру: шарт қысқа болса, сатып алушы салым салған үй-жайынан айырылу қаупіне ұшырайды.
4. Франчайзердің тауар белгісі. Қазақстанда тіркелгенін тексеру: франчайзинг туралы заңның 9-бабы бойынша бұл міндетті емес, ал тіркеусіз брендті қорғау әлсіз.
5. Роялти және міндетті сатып алулар. Роялтидің пайдадағы үлесін өз маржаңызбен қайта есептеу (жоғарыдағы кесте) және міндетті жеткізушілердің бағаларын нарықтық бағалармен салыстыру.
6. Стресс-тест. Өтелімді сатушының базалық сценарийі бойынша ғана емес, салымның артық жұмсалуы мен түсімнің жоспардан төмен болуы жағдайында да есептеу.

Бұл тізім — заң талаптары емес, Duna.kz практикалық ұсынымдары.

Әдістеме

Бастапқы деректер.

Көрсеткіш	Мәні	Күні	Дереккөз	Түрі
Заңды тұлғалар: тіркелген / жұмыс істеп тұрған / таратылуда	554 900 / 445 675 / 58 096	01.08.2026	ҰСБ, «Субъектілер санының негізгі көрсеткіштері» (жарияланды 14.08.2026)	Ресми
Жұмыс істеп тұрған ШОБ және ЖК субъектілері	1 979 527 / 1 595 909	01.08.2026	ҰСБ, сонда	Ресми
Жұмыс істеп тұрған ШОБ субъектілері	2 198 251; 2 068 980	01.12.2025; 01.04.2026	ҰСБ, динамикалық кестелер, №4 зерттеу арқылы	Ресми
Франчайзинг туралы нормалар	9, 10, 11, 15, 18-баптар	09,2026 редакциясы	ҚР № 330-II Заңы	Ресми
ҚҚС мөлшерлемесі, ЗМ құқықтарын өткізу орны	16%	01.01.2026-дан бастап	ҚР № 214-VIII Салық кодексі, 454, 459, 503-баптар	Ресми
Роялти мөлшерлемелері, маржа, артық шығын, пайданың төмендеуі	сценарийлер	—	Duna.kz болжамдары	Болжам

Формулалар. Таратылудағы заңды тұлғалар үлесі = 58 096 / 554 900 = 10,5%. ШОБ өзгерісі = 1 979 527 − 2 198 251 = −218 724 (-9,9%). Роялти алатын пайда үлесі = r / m. Өтелу мерзімі = CAPEX / айлық пайда; стресс-тестте = базалық мерзім × (1 + артық шығын) / (1 − пайданың төмендеуі). Операциялық левередж: пайда = түсім × (1 − төмендеу) × (1 − айнымалы шығыстар үлесі) − тұрақты шығыстар.

Ақылға қонымдылықты тексеру. Жұмыс істеп тұрған заңды тұлғалардың үлесі — тіркелгендердің 80,3%-ы, таратылудағылар — 10,5%; қосындысы 100%-дан аз, қалғаны — әрекетсіз және басқалары. ШОБ азаюы ЖК азаюымен сәйкес келеді, бұл ҰСБ түсіндірмесіне сай.